Şema Nedir?
Hepimiz çocukluk döneminden itibaren yaşama dönük inançlar geliştirmeye başlarız. Bu inançların kaynağı bazen kendi yaşam deneyimlerimiz bazen ise dolaylı yoldan çevremizden öğrendiklerimiz olabilmektedir. Zihnimiz karmaşık uyaranları, edindiği deneyimleri anlamlı bir şekilde kategorize etme eğimindedir.
Şema düzen yaratmaya yardımcı olan kalıp veya düzenleyici çerçeve olarak karşımıza çıkmaktadır. Şemalar günlük hayatta tüm ayrıntılara dikkat etmeden hızlı bir şekilde bizi doğru bilgiye götüren kavramlardır, yorumlamamız için bir çeşit kısa yoldur. Bu şekilde zihnimizin kapasitesinden tasarruf ederiz.
Kategorize edilen bilgi; yorum, tahmin ve beklentileri şekillendirir. Eğer şemalar kişiye olumsuz duygular hissettiriyorsa kişi altta yatan şeması ile karşılaşmamak için hayata karşı yeni işlevsiz kurallar ve tutumlar geliştirir. Uyumsuz davranışların, şemalara karşı mantıklı tepkiler olarak geliştiği düşünülmektedir. Çoğu davranış şemalarımızla nasıl başa çıktığımızı yansıtır.
Terk Edilme Şeması
“ Sevdiğim insanların beni terk edeceğinden çok fazla endişe duyarım.”
Bu şemaya sahip kişiler sıklıkla duygusal olarak terk edildiğini hisseder. En basit ayrılmalara bile küçük çocuğun hisleriyle tepki gösterebilirler. Şemanın tetiklenmesi için ayrılıkların gerçek veya fiziksel olması şart değildir.
Terk edilme tehdidi ile başa çıkmak için benzer stratejiler kullanırız: Kaçınma, aşırı telafi ve teslim.
Kaçınma başa çıkma biçiminde kişiler şemaların tetikleyen insanlardan veya durumlardan uzak dururlar. Kaçınma tepkileri bir rahatlama hissi yaratarak hoş olmayan duyguları geçici olarak azaltır. Kaçınma tepkisi kaygıyı kısa bir süre için düşürse de kaygının uzun vadede güçlenmesine neden olmaktadır. Örneğin bir kişinin romantik ilişkilerden uzak durması bir kaçınma davranışıdır.
Aşırı telafi şemanın üreteceği olumsuz duyguyu reddetmek halini içerir. Kişiler partnerlerinin gitmemesi için duygularını oldukları gibi ifade edemez, kendi ihtiyaçlarını yok sayar ve onun için fedakarlıklar yapar. Örneğin partneri kendisinden uzaklaştığında ona yapışma bir aşırı telafi davranışıdır. Terk edilme şeması yüksek olan birisi ilişkilerde önce kendisi terk edebilir.
Şemalarına teslim olan kişiler basitçe duygusal ihtiyaçlarını karşılama konusunda kendilerini engelleyen örüntüler içerisinde sıkışıp kalmışlardır. Şemalar bu kişilerin acı verici durumları kavrayışlarını bozarak daha sağlıklı alternatif bulmalarını zorlaştırır. Diğer yetişkinlerle olan ilişkilerinde neredeyse çocuk gibi hissettikleri ve davrandıkları pasif-itaatkar bağımlı rolleri oynamak daha kolaydır. Bu davranışlar geçmişte kendilerini güvende hissetmelerini sağlamışsa da zamanla onları çok daha mutsuz edici durumların içine sokar. Güvenilmez, kendisini terk edecek partnerler seçmek terk edilme şemasında teslim davranışı örneğidir.
Bu üç stratejinin temel problemi, şemayı doğruluyor ve şemayı sürdürüyor olmasıdır.
TERK EDİLME ŞEMASI ÖLÇEĞİ
PUANLAMA
1. HİÇ DOĞRU DEĞİL
2. GENELLİKLE DOĞRU DEĞİL
3. KISMEN DOĞRU
4. BİRAZ DOĞRU
5. GENELLİKLE DOĞRU
6. KESİNLİKLE DOĞRU
ÖLÇEK PUANLARININ YORUMLANMASI
10-19 Puan Çok Düşük: Bu şema yüksek olasılıkla sizin için geçerli değil.
20-29 Puan Düşük: Bu şema sizin için ara sıra geçerli.
30-39 Puan Orta: Bu şema sizin hayatınızda bir sorun.
40-49 Puan Yüksek: Bu kesinlikle önemli bir şema.
50-60 Çok Yüksek: Bu kesinlikle sizin temel şemalarınızdan bir tanesidir.
